اینجا هستید :
خانه معماری اقلیم و بوم شناسی ویژه گی های بومی معماری استان اردبیل

ویژه گی های بومی معماری استان اردبیل

فهرست مطالب مهم

معماری مساکن قدیمی (بومی) منطقه

ویژه گی های بومی معماری استان اردبیل ، سکونتگاه ها با دیوار ضخیم و بلند همراه با پنجره های کرکره ای چوبی (جهت جلوگیری از نور شدید و ایجاد محرمیت بیشتر در داخل خانه) و دست اندازهای بلند پشت بام، در حیاطی وسیع با حوضی در وسط آن ساخته می شد که از نظر تطابق با نوع اقلیم بهترین ساختمان محسوب می شد. زیرا دیوارهای ضخیم باعث جذب نور آفتاب می شود و با توجه به سمت آفتاب هرگز در نقطه اوج قرار نمی گیرد. حیاط در شب باعث پرتو افکنی به آسمان شده و در روز نیز پرتو های مستقیم خورشید به آن نمیرسد و در نتیجه هوای ملایمی ارائه می کند. این حالت موقعی تشدید می شود که حوضی در حیاط وجود داشته باشد که اعتدال هوا را به دنبال خواهد داشت. رو به جنوب بودن پنجره در ایران بهترین شرایط را جهت استفاده از نور خورشید فراهم می کند. این وضعیت در اردبیل دارای مزیت دیگری نیز می باشد.

در اردبیل از آبان ماه بادهای جنوب غربی در منطقه مسلط می شوند که اکثراً توأم با سرما می باشند، در حالیکه در ماههای تابستان بادهای شمال شرقی (مغان یئلی) و شرقی (مه یا قره یئل) با حاکمیت در منطقه موجب کاهش خشکی هوا در اردبیل می شوند. بنابراین در صورتی که ساختمانها رو به جنوب باشند، صرف نظر از شرایط نوری مناسب، موجب می شود تا هنگام تسلط بادهای سرد جنوب غربی در زمستان مستقیماً در معرض بادهای فوق قرار نگیرند. به خصوص اگر دیوارهای غربی یا جنوب غربی مساکن ضخیم تر باشند، اتلاف انرژی هم از طریق تشعشع  و هم از طریق انتقال به حداقل کاهش خواهد یافت. در فصل تابستان نیز می توان با استفاده از پنجره یا دریچه که در ساختمان به طرف شمال شرق یا شرق ایجاد شده است، از بادهای خنک شرقی یا شمال شرقی جهت خنک تر شدن داخل ساختمان استفاده نمود.

– درونگرایی ساختمان که متجانس با معماری منطقه است.

– خانه ها از یک تا دو طبقه اند، حیاط میانی و دیواری بلند داشته، اکثراً دارای ایوان و محل نشستن تابستانی می باشد. این خانه ها نسبتاً بزرگ بوده و فضای وسیع تری را جهت ساکنین آن ارائه می دهد و این نیز به این دلیل است که می خواهد ساعات فراغت را بیشتر در خانه بگذرانند، در نتیجه فضای بیشتری را جهت فعالیت های مختلف لازم دارند.

به طور کلی ویژگی های بومی معماری منطقه به قرار زیر است:

فضاهای تشکیل دهنده این گونه مساکن؛ تالار، ایوان و حیاط است که ترکیبی موزون با عناصر و فضاهای مسکن سنتی اردبیل مجموعه ای زیبا به وجود آورده است. ارتباط ورودی با اولین گذر از طریق هشتی صورت
می گیرد و دسترسی به فضاهای داخلی ممکن است از طریق فضای سرپوشیده دالان و یا از طریق فضای باز حیاط صورت پذیرد.

اصول ساختمان این گونه بناها بر اساس قرینه سازی است؛ لذا در نمای اصلی آن که رو به حیاط داخلی دارد، این اصول کاملاً رعایت گشته است و محور میانی بر محور میانی تالار اصلی خانه منطبق است. ظاهر خارجی این بناها، دیوارهای بلندی است که با مصالح بومی بنا گردیده است.

داشتن ارتباط بین سطوح باز و بسته.

رعایت سلسله مراتب فضاهای باز و نیمه باز و بسته که با توجه به اقلیم سرد اردبیل، جهت جلوگیری از تبادل حرارتی سریع الزامی است.

ایجاد نکردن بازشو در تمام جهات ساختمان به دو علت:

الف) از نظر اینکه در این منطقه جبهه های شرقی و غربی نور و آفتاب مناسب با توجه به اقلیم منطقه ندارد.

ب) دیگر اینکه باد غربی مزاحمی در منطقه وجود دارد که می بایست حتی الامکان جبهه غربی بسته شود.

در نظر نگرفتن سقف شیبدار در ساختمان، هرچند که از نظر فصول سرد و میزان بارندگی برف از نظر اول منطقی به نظر می رسد، ولی از نظر جوابگویی به مسائل اقلیمی اشکال دارد. زیرا نگهداری خود برف روی بامها به عنوان عایق حرارتی در زمستان کار می کند و برای همین بوده که معماری قدیمی اردبیل نیز از سقف های غیر شیبدار استفاده می کرده اند.

بافت متراکم قدیمی:

در بافت متراکم قدیمی، خانه ها اغلب به یکدیگر چسبیده اند و حداقل فضای عمومی و لازم را برای آمد و شد پیاده تشکیل می دهند، این فضاها به علت فشردگی و ترکیب خانه ها دارای پیچ و خم زیاد بوده، فرم ارگانیک و طبیعی گسترش بافت را به وجود می آورند.

اتصال جانبی خانه ها به هم و در نتیجه فرم گیری کلی با کوچه ایی مستقیم و عریض نمایانگر اثرات مداوم اقلیمی و موقع جغرافیایی منطقه بر فرم یابی بافت فیزیکی شهر است. همچنانکه معمار قدیمی با ساختن دیوارهای ادامه دار و به کار بردن حداقل قسمت های باز در آن (پنجره) و قیر اندود کاهگل در پوشش ساختمان این نکته را توجه می کند.

همانطور که گفته شد؛ مصالح ساختمانی غالباً خشت و آجر و آهک بوده ولی پی های خانه ها را همیشه با سنگ و آهک می گرفتند و نمای ساختمان را تا ازاره یعنی تا زیر پنجره ها با سنگ حجاری شده و از آن به بالا با آجر می ساختند و جرز آجرها را با گچ بند می کشیدند و سال های بعد که نمای ساختمان بر اثر باد و باران آفتاب و گرد و خاک رنگ خود را می باخت، روی آجرها را با رنگ روغن به رنگ آجری و روی بندها را نیز با رنگ سفید نقاشی می کردند. 

عملکرد خشت و گل در جلوگیری از نفوذ سرمای شدید در زمستان و به وجود آمدن دیوار های قطور، گویای این مطالب که شرایط اقلیم در مقابل نیازها مهار شده و تا حد زیادی از تأثیرات نابهنجار آن در بافت مسکونی کاسته است.

عوامل اقلیمی قابل ذکر در مورد شهر اردبیل

در مورد شهر اردبیل، از مشاهده تغییرات دما و رطوبت هوای این شهر می توان نتیجه گرفت:در این شهر مشکل عمده، گرم کردن هوای داخل ساختمان در بیشتر ماههایسال است که با انتخاب مصالح ساختمانی با ظرفیت و مقاومت حرارتی زیاد در وحله اول و استفاده از وسایل مکانیکی گرمازا در وحله دوم برای ایجاد منطقه آسایش ضرور است.

به دلیل سرمای شدید هوا در زمستان، فرم یا فرم هایی که اضلاع شمالی و جنوبی آنها طولانی تر از اضلاع شرقی آنهاست مناسب نبوده و بهتر است شکل و غالب ساختمانی به صورت فشرده و پلان مربع باشد. 

ساختمان های دو طبقه که فرمی نزدیک به مکعب دارند، بهترین نوع از نظر کنترل گرمای داخلی در زمستان می باشد.برای پیدا کردن جهت مناسب ساختمان در رابطه با انرژی خورشیدی از عرض جغرافیایی ۳۸ درجه استفاده شده که نزدیک به ۳۷ درجه می باشد.طبق نمودارها جهت درجه یک ۳۰ و جهت درجه دو ۴۵ درجه و جهت درجه سه ۱۵ درجه از جنوب به طرف جنوب شرقی است.

بادشکن ها

دو روش در طراحی محیطی برای کم کردن باد زمستانی بکار می رود.

  1. – استفاده از شکل زمین، ساختمانهای مجاور گیاهان برای حافظت در برابر باد زمستانی.
  2. – شکل و نحوه قرارگیری ساختمان به منظور کاهش تلاطم باد در زمستان.
ویژه گی های بومی معماری استان اردبیل

ویژه گی های بومی معماری استان اردبیل

 اطاق های درونی و بیرونی

حیاط ها، پاسیوهای پوشیده، ایوانهای حفاظت شده فصلی، گلخانه ها -فضاهای میانی و اطاق های رو به آفتاب می توانند در طراحی ساختمان برای سرمایش تابستان و گرمایش زمستان منظور گردند. به صورت این سه روش:

  1. جهت اعتدال آب و هوا در تمام طول سال- مناطق نیمه محافظت شده در خارج بنا طرح کنید.
  2. ایجاد نواحی داخلی آفتابگیر جهت استفاده حداکثر از حرارت خورشید.
  3. طرح اطاق ها یا عملکرد هایی مخصوص در انطباق با جهت تابش خورشید.
تحت حفاظت زمین

روش هایی مثل استفاده از زمین در مقابل دیوارهای ساختمان یا روی سقف آن یا ساختن یک کف بتنی روی زمین، از نظر آب و هوایی، برای عایق کاری زمستان و محافظت در مقابل باد زمستان و سرمایش تابستان مفید است، این روشها اغلب به نام پیوستگی با زمین و یا حفاظت از طریق زمین خوانده می شوند. 

قرار دادن ساختمان در عمق یا بالا آوردن سطح خاک جهت استفاده از زمین به عنوان حفاظ قرار دادن کف ساختمان بر روی زمین جهت تبادل حرارتی با زمین واستفاده از چمن بر روی بام.

ویژه گی های بومی معماری استان اردبیل

ویژه گی های بومی معماری استان اردبیل

دیوارها و پنجره های آفتابی

استفاده از آفتاب زمستان از طریق درها و پنجره ها ی رو به آفتاب برای گرمایش یک ساختمان به چند روش عملی می شود:

  1.  ازدیاد انعکاس زمین و سطوح بیرون از پنجره های مقابل آفتاب زمستان
  2. شکل و نحوه قرارگیری ساختمان به منظور افزایش میزان استفاده از خورشید در زمستان
  3. استفاده از مواد با ظرفیت حرارتی زیاد جهت ذخیره حرارت خورشید.
  4. استفاده از دیوارهای خورشیدی و کولکتورهای روی بام بر روی سطوح رو به جنوب.
  5. افزایش پنجره های رو به جنوب.
  6. تعبیه سطوح منعکس کننده بیرون از پنجره برای افزایش انعکاس در زمستان
  7. استفاده از پنجره های سنتی جهت جذب انرژی خورشیدی و نور طبیعی.
اندازه پنجره ها
عمده ترین وظیفه پنجره های ساختمان در این اقلیم، تعدیل شرایط حرارتی فضاهای داخلی از طریق ایجاد جریان هوا در این فضاها و تعویض هوای داخلی است. در این ارتباط، لازم است پنجره های وسیع و کاملا بازشو پیش بینی شود. اما بهتر است اندازه پنجره ها از ۴۰ درصد نما یا ۲۰ درصد مساحت فضا تجاوز نکند.
اندازه سایه بانها

در این گروه اقلیمی به دلیل بارانی بودن هوا در اکثر ماه های سال وظیفه سایه بان محافظت پنجره ها در برابر بارندگی است و عمق سایه بانها یا جلوآمدگی بام می بایست در این ارتباط پیش بینی شود. چنین عناصری از نظر ایجاد سایه بر روی پنجره ها در مواقع گرم سال نیز پاسخگو خواهند بود.

مصالح ساختمانی و رنگ سطوح خارجی
  1. در این اقلیم به دلیل مرطوب بودن هوا و بالا بودن مقدار بارندگی سالانه، لازم است بام و دیوارها خارجی ساختمان از مصالح ساختمانی مقاوم در برابر بارندگی پیش بینی شوند.ضخامت دیوارهای خارج (با قابلیت انتقال حرارت ۸/۰ وات بر متر مربع بر درجه سلسیوس) نباید کمتر از ۲۲ سانتی متر باشد. مصالح دیوارهای داخلی بهتر است دارای ظرفیت حرارتی کم باشد یا حداقل سطح آنها با چنین مصالحی پوشیده شود.
  2. استفاده از ناهمواری های روی زمین، ساختمان های مجاور و گیاهان جهت بهره گیری بیشتر از نسیم تابستان مانند مجاورت مجموعه با رود ارس.
  3. شکل دادن و جهت دادن به بدنه ساختمان برای به حداکثر رساندن استفاده از نسیم تابستان.
  4. تعیین جهت ساختمان در رابطه با تابش آفتاب و جریان باد:
  5. ۱۵ درجه شرقی تا ۱۵ درجه غربی، جهت های مناسب در رابطه با تأمین ساعات آفتابی در فضاهای داخلی در زمستان هستند.
  6. ۴۵ درجه شرقی تا ۴۵ درجه غربی، جهت های قابل قبول در رابطه با تأمین ساعات آفتابی در فضاهای داخلی در زمستان هستند.
  7.  باد غالب در منطقه دو نوع است که یکی از آنها از شمال شرقی و دیگری از جنوب غربی می وزد و با توجه به وضعیت متغیر این منطقه این باد در تابستان گرد و خاک و در زمستان بارندگی و سرما با خود به ارمغان می آورد و چون جهت گیری مطلوب نسبت به محور ۳۰ درجه است، راستای زاویه های غالب نسبت به جبهه اصلی ساختمان کمتر از ۲۵ درجه به صورت بی اثر عمل می کند. اما نسبت به دو جبهه عمود بر جبهه اصلی به صورت مؤثر عمل کرده و چون منطقه سرد و کوهستانی است، نیاز به کوران هوا ندارد. در نتیجه در این جبهه ها از نفوذ باد جلوگیری به عمل می آید. لذا با این تفاسیر ۲۰ درجه غربی تا۳۰ درجه شرقی، مناسب ترین جهات در رابطه با کلیه عوامل تشخیص داده شده اند.
سیستم های کنترل کننده مکانیکی

به دلیل پایین بودن دمای هوا در فصل زمستان و عدم امکان بهره گیری از انرژی خورشیدی در گرمایش فضاها، پیش بینی سیستم های گرم کننده مکانیکی ضروری است. البته چون مدت برودت هوا در این اقلیم زیاد نیست، ظرفیت سیستم های مورد نیاز برای گرمایش فضاها بالا نخواهد بود. به دلیل گرم بودن هوا در فصل گرم سال، و امکان تعدیل طبیعی شرایط حرارتی فضاها با استفاده از جریان هوا، پیش بینی پنکه های سقفی می تواند کاملاً مفید واقع شود. 

پوسته حرارتی
  1. بسیاری از روشهای طراحی محیطی برای ذخیره انرژی حرارتی بر اساس عایقبندی فضای داخلی درمقابل آب و هوای سرد زمستان است.
  2. انتخاب مصالح با ظرفیت حرارتی زیاد برای کنترل جریان حرارتی در داخل و برعکس.
  3. کاهش سطوح خارجی دیوار و بام (نسبت سطح خارجی به حجم محصور)
  4. استفاده از فضای زیر بام شیبدار به عنوان فضای حائل بین هوای داخل و خارج.
  5. استفاده از زیرزمین یا فضای گربه رو به عنوان منطقه حائل بین فضای داخلی و زمین
  6. استفاده از عایق حرارتی در پوسته ساختمان جهت مقاومت در برابر جریان حرارت.
  7. جهت استفاده مجدد از حرارت بنا از کانال های عمودی هوا استفاده شود (بصورت طبیعی یا مکانیکی)
  8. منابع حرارتی را درمرکز ساختمان قرار دهید.
  9. از هشتی و یا دیوار بادشکن در قسمت ورودی ساختمان استفاده شود.
  10. طراحی فضاهای ثانوی مانند ابناء تاسیسات و گاراژ به عنوان فضای حائل
  11. تقسیم داخل ساختمان به دو قسمت سرد و گرم
  12. نصب عایق رطوبتی جهت کنترل انتقال رطوبت برای پنجره ها عایق حرارتی در نظر بگیرید.
  13. دقت درجزئیات اجرایی ساختمان برای کم کردن نفوذ هوا از خارج به داخلو برعکس.

بر اساس محاسبات زاویه تابش در زمستان نسبتاً کم است و در ۲۲ دسامبر (اول دی) به پایین ترین حد خود یعنی ۲۹ درجه می رسد و حداکثر زاویه تابش نیز ۲۱ ژوئن (اول تیر) در ساعت ۱۲ ظهر اتفاق می افتد که به ۷۵ درجه می رسد. در ضمن حداکثر انرژی تابیده شده بر سطح قائم در کل مواقع سال در جهت جنوب و حداقل آن در جهات شمال، شمال غرب و شمال شرق است. ضمناً با توجه به سردسیر بودن منطقه، حداکثر انرژی تابیده شده در مواقع سرد سال به ترتیب در جهات جنوب و جنوب شرق است.

 

درباره نویسنده

بهناز عزیزی زیباترین معماری من ساختن ذهن و دل خویشتن است...

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است

  • سلام ،خوش آمدید , مهمان